شهادت جانسوز اباعبدالله الحسین(ع) و اولاد و اصحاب باوفایش تسلیت و تعزیت باد
شهادت جانسوز اباعبدالله الحسین(ع) و اولاد و اصحاب باوفایش تسلیت و تعزیت باد
همايش ملی ديدگاه‌‌های علوم قرآنی آيت الله العظمی فاضل لنکرانی(قدس سره)
همايش ملی ديدگاه‌‌های علوم قرآنی آيت الله العظمی فاضل لنکرانی(قدس سره)
منشورات جديد
منشورات جديد
فصلنامه فقه و اجتهاد شماره 3 منتشر شد
فصلنامه فقه و اجتهاد شماره 3 منتشر شد
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
سخن موسس فقید
سخن موسس فقید
مجله‌ى فقه و اجتهاد(شماره 1)



فقه و اجتهاد

دوفصل نامه تخصصي فقه و علوم وابسته

سال اول، شماره اول [پياپي 1]

بهار – تابستان 1393




فهرست مطالب

توليد و استفاده از سلاح‌های كشتار جمعی از ديدگاه فقه اسلامی / محمدجواد فاضل لنكرانی13
نگاه مرد به صورت و دستان زن نامحرم / امين فروتن37
بررسی فقهی سفارش ساخت كالا / محمدعلی قاسمی71
تغيير جنسيت و مسائل فراروی آن / محمدمهدی كريمی‌ني101
مباني جرمانگاري در جرايم جنسيِ مستوجب حد در حقوق كيفري اسلام / حسن مظفّری123
تأملي در مستثنيات دين / سيدمهدی ميرداداشی151
تأملي در حجيت خبر موثق / سید محمد نجفی یزدی195
فقه و اخلاق
نسبت‌سنجي استدلال‌هاي فقهي و استدلال‌هاي اخلاقي / حسينعلی رحمتی231
ماخذشناسي فقه و اخلاق / عزت ملَمّعی خوزانی ـ نفيسه روشن بين249
سقط جنين از منظر پزشكي، فقه و حقوق / گزارش يك نشست علمی 268
موضوع‌‌های نوپیدا در فقه اجتماعی / محمدباقر ربانی285
آشنايی با مركز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)292
معرفي آثار منتشر شده مركز309
چكیده‌های عربی / حبيب ساعدی320
چكيده‌های انگليسی / حسن عارفی329
راهنمای نگارش مقاله برای مجله338
راهنمای اشتراك مجله340

مقدمه سردبير

بسم الله الرحمن الرحيم

1.فقه: علم فقه را می‌توان از جمله علومی دانست که از نخستین بامدادان شکل‌گیری اندیشه اسلامی در دامن این تفکر رشد و نمو یافته است. از آن‌‌جا که اسلام خود را داعیه‌دار تبیین و تدوین شیوه درست زیستن و بهینه زندگی کردن و سعادت آدمیان می‌داند، اندیشوران و دانشی‌پژوهان این مکتب در طول زمان همواره بر خود فرض دانسته‌اندکه با بهره‌گیری از شیوه‌ها و ابزارهای لازم، تکلیف آدمیان را در عرصه زندگی و در باب مسائل مادی و معنوی خویش روشن نمایند. مجموع تلاش‌های انجام شده در راه وصول به این مقصود، موجب تولد و تکامل عرصه ای از معارف اسلامی شده که با عنوان «فقه» نام‌بردار گرديده است. بر تارک تاریخچه درازدامن این علم، از نخستین روزگاران تا زمان حاضر نام‌های بلندی می‌درخشد که هر کدام نشان از سخت‌کوشی، پارسایی و پرهیزهای گوناگون دارد. قباله قبیله فقیهان مسلمان، مصحفی بس بلند است که در آن نام و نشان چهره‌های فقه‌اندیش و فقه‌پژوه فراوانی ثبت و ضبط شده است؛ چهره‌هايى که از زندگی و زمانه هر کدام می‌توان درس‌های فراوان فراگرفت. بی‌گمان، بهره‌گیری از منابع ناپیدای کرانه کتاب کریم ا لاهی و سیره و سنت نبی گرامی اسلام(صلي الله عليه وآله) و امامان هدایت، و صید مرواریدهای حکمت از بحر معارف آنان، جز به مدد شیوه‌های دقیق و بهره گیری از ابزارهای موثر راه به جایی نخواهد برد. زین جهت است که فقیهان، چونان دانشمندان ديگر علوم، در صدد تدوین راه‌کارها و شیوه‌های استنباط احكام برآمده و روش‌های اجتهادی ويژه خود را تدوين كرده‌اند.

2.اجتهاد: اسلام دینی است با داعیه راهبری انسان و پاسخ‌گویی به نیازهای مانا و/ یا متغیر او در هر عصر و زمان. پاسخ‌گويى به هر يك از این نیازها را در دامنه انديشه اسلامى می‌توان ‌‌در حوزه‌های اخلاق، عقاید و احکام پی‌‌جويى كرد. اينك سخن درباره اخلاق و عقايد نيست، ليك درباره فقه بايد گفت از آن جا كه فقه با مسائل مختلف حيات انسان در ارتباط است و از آن جا كه آدمى موجودى است تخته‌بند زمان و مكان؛ از این رو فقه با مسئله زمان نیز در می‌آمیزد. زین روست که مسئله تعامل فقه با زمان و چرایی و چگونگی بهره‌گیری از منابع و متون دینی برای استنباط مسائل شرعی از اين منابع و با توجه به مقتضيات زمان، یکی از دغدغه‌ها و دلمشغولی‌های عالمان مسلمان در طول تاریخ بوده است. نيز از این زاویه است که مسئله «اجتهاد» رخ می‌نماید و نسبت «فقه و اجتهاد» فراروی نگاه نافذ کوشندگان عرصه فقاهت قرار می‌گیرد. در این باب سخن‌ها به فراوانی گفته شده و ناگفته‌های بسیار دیگری نیز وجود دارد؛ قلمروهاى نارفته ای نيز در چشم‌انداز آینده دیده می‌شود که در انتظار گام اهالی همت و مسوولیت است. یکی از این سویه‌ها، واکاوی ارتباط فقه با علوم دیگر است. بررسی‌ها و پژوهش‌های بین‌رشته ای و ضرورت توجه به آن‌ها در مجامع علمی دنیای امروز جایگاهی بس رفیع یافته است؛ و این نیست مگر به خاطر آن که علوم و معارف بشری با یکدیگر تعامل و ترابط چند سویه دارند. علم فقه نیز از این قاعده بیرون نیست. هم از این روست که واکاوی نسبت فقه با علومی دیگر چون اصول فقه، اخلاق، سیاست و اجتماع، ادبیات و معانی بیان باید مورد مداقه قرار گیرد.

3.عصر حاضر: این عصر از شاخصه‌هایی برخوردارشده که آن را از دیگر قرون و اعصار متمایز کرده است. در اين ميان یکی، كه با مقصد و مقصود نوشتار حاضر سازگارى بيشترى دارد، آن است كه امروزه تولید و توزيع کالاهای علمی و معرفتی بشر سرعتی چشم‌گیر پیدا کرده است. هم از این روست که تعداد مجلات و کتاب‌هایی که در هر یک از عرصه‌های علمی منتشرمی‌شود از شمار بیرون است. دیگر آن که توزیع این کالاهای علمی، به مدد ابزارهای اطلاع رسانی و فناوری‌های نوین ارتباطی، کاری بس سهل و آسان شده است. این دسترس‌پذیری البته سویه‌ای دیگر نیز دارد و آن این که سوال‌ها، ابهام‌ها و شک‌ها و شبهه‌ها را نیز در گستره‌ای وسیع‌تر و زمانه‌ای سریع‌تر در اختیار دیگران قرار می‌دهد؛ سوال‌هایی که بی‌تردید بخشی از آن‌ها مربوط به فقه و علوم وابسته به آن، همچنین مربوط به فقیهان، فقه‌پژوهان، فقه‌اندیشان، و روش‌ها و موضوع‌های فقهی است. به نظر می‌رسد بهترین روی‌کرد دانشیان عرصه فقه و فقاهت در مواجهه با این وضعیت، آن باشد که اولا به‌گونه‌ای واقع‌بینانه این عرصه را مورد شناسایی قرار دهند، ثانیا به‌درستى از امکان‌ها و فرصت‌هایی که فراروی آن‌ها قرار گرفته است برای ایفای مسوولیت خویش استفاده نمایند.

4.مجلات علمی: یکی از مهم‌ترین و متداول‌ترین کالاهای فرهنگی که در دهه‌های اخیر اقبالی عام یافته، مجلات و نشریات علمی است. مجلات علمی بستری است برای ارائه یافته‌های اندیشمندان، ایجاد شور و نشاط علمی، بهره‌گیری از دانسته‌های دیگران، گشودن مرزهای دانش، و انتقال علوم و معارف. در کشور ما نیز به ویژه در محدوده زمانی یک‌ونیم سده اخیر، انتشار مجله و روزنامه یکی از متداول‌ترین ابزارهای تولید و توزیع دانش بوده است. در عرصه انتشار مجلات مربوط به فقه و علوم وابسته به آن نیز گر چه در گذشته کم‌وبیش تلاش‌هایی انجام شده ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحولات انجام گرفته در حوزه‌های علمیه، به عنوان نهادی دیرپا در عرصه فقاهت و اجتهاد، موجب شده که مسئله انتشار مجلات علمی مورد توجه جدی‌ترى قرار گیرد. از این روست که امروزه ما در حوزه‌های علمیه شاهد انتشار چندین مجله تخصصی فقهی به زبان‌های گوناگون و با روی کردهای متنوع هستیم. هر یک از این مجلات در حد وسع خویش کوشیده اند بازتاب بخشی از سرمایه فقهی جامعه علمی ما بوده و این عرصه را غنا و نشاط بیشتری بخشند و طبیعتا در این مسیر فضل تقدم با آنان است. اینک که به انتشار كم‌وبيش منظم این مجلات در سه دهه گذشته می‌نگریم شایسته است از باب وظیفه‌شناسی تقدیر و سپاس خود را نثار همه دست‌اندرکاران آن مجلات كنیم و برای رفتگان‌شان طلب رحمت و غفران الاهی و برای ماندگان‌شان آرزوی سلامت و توفیق روز افزون و برای مجلات‌شان امید کامیابی و موفقیت بیشتر داشته باشیم.

5.و اما فقه و اجتهاد: با انتشار فقه و اجتهاد، مجله‌ای دیگر به میدان مطبوعات دینی و فقهی جامعه ما پا می‌نهد. طبیعی است که در مواجهه با چنین امر مبارکی نخستین پرسشی که رخ می‌نماید آن باشد که با وجود برخی مجلات دیگر، انتشار مجله جدید چه لزوم و ضرورتی دارد؟ در پاسخ می‌توان موارد زیر را خاطرنشان کرد. اين موارد به نوعى بيان‌گر اهداف، سياست‌ها و چشم‌اندازهاى آينده مجله نيز هست.

5/1.نشر و معرفى هر چه بيشتر معارف بلند دينى و ديدگاه‌ها و انديشه‌هاى فقهى و مرتبط با فقه با بهره گيرى از قرآن و سيره و سنت پيامبر گرامى اسلام (صلي الله عليه وآله) و اهل بيت مكرم او، با استفاده از خردورز ی‌‌هاى عالمانه و منطبق با اصول و قواعد علمی، و ناظر به نيازهاى زمان و مسائل نوپيدا.

5/2.فراهم كردن فضاى مناسب براى ارائه دستاوردهاى علمى و پژوهشی‌ دانشيان و پژوهشيان حوزوى و دانشگاهی‌، و كمك به رخ نمودن آفتاب حقيقت و دعوت به «سبيل ربّ» با بهره‌گيرى از «حكمت»، «موعظه حسنه» و «جدال‌احسن».

5/3.پذيرايى از طعام طهور علمى اساتيد صاحب‌نام و پيش‌كسوت، همراه با ايجاد ميدانى فراخ براى ارائه دستاوردهاى پژوهشى انديشمندان و محققان جوان.

5/4.تكثير رسانه‌هاى مكتوب در عرصه فقه پژوهی، تقويت و معاضدت مجلات موجود و تلاش براى رفع يا كاهش كمبودها و خلاءهاى اين عرصه.

5/5.بسترسازى براى تاملات انديشورانه درباب مباحث بينارشته‌اى فقه و علوم ديگر و نسبت‌سنجى معارف فقهى با موضوع‌ها و مباحث مطرح در ديگر عرصه‌هاى معرفت از قبيل اخلاق، حقوق، اصول فقه، تاريخ، فلسفه‌و كلام.

5/6.معرفى هر چه بيشتر مركز فقهى ائمه اطهار(عليهم السلام) و تلاش‌ها و توانمنديی‌هاى علمى و پژوهشى اساتيد و فضلاى اين مركز.

5/7.كمك به ايفاى وظيفه سترگ «تبليغ رسالات الله» توسط روحانيان حوزه‌هاى علميه، با توجه به وظيفه ذاتى نهاد روحانيت و با توجه به مسووليت‌ خطير ناشى از نقش دين و نهادهاى دينى در شكل‌گيری، پيروزى و تداوم انقلاب اسلامي، و پررنگ‌تر شدن نقش دين در زندگى اجتماعى انسان امروز.

5/8.بررسى و تبيين پرسش‌ها، شبهه‌ها و دغدغه‌هاى مربوط به فقه، فقاهت و اجتهاد و بسترسازى براى برخورد منصفانه و ارائه پاسخ‌هاى عالمانه به آن‌ها.

5/9.ترسیم ابزارهای درست استنباط و روش‌های اجتهاد مطلوب و فقه پویا.

5/10.مطالعه تطبیقی و مقارن مکاتب فقهی به منظور تبیین و توسعه مکتب فقهی شیعه.

5/11.معرفی، نقد و بازپژوهشی مباحث و متون فقهی و اطلاع‌رسانی درباره آن‌ها، همچنين انتقال یافته‌‌ها و تجارب علمی پژوهشی در قلمرو فقه و علوم وابسته به آن.

آن چه گفته شد گرچه بيان‌گر اهداف، آرمان‌ها و سياست‌هاى كلان مجله است ولى بي‌ترديد دست‌يابى به آن‌ها مستلزم گذر زمان و انباشت تجربه است. براى وصول به اين مقصود، انتقادها و پيشنهادهاى مخاطبان گرامى را بر ديده منت می‌نهيم.

نكته ديگر آن كه در مجامع حوزوى و دانشگاهى ما هم‌اکنون، خوش‌بختانه، چندین مجله در حوزه فقه و علوم وابسته به آن در حال انتشار است. با توجه به فضل تقدم این مجلات، اخلاق و حق‌شناسى حكم می‌‌كند كه تلاش سترگ آنان را ارج نهاده و اميدوار باشيم كه انشاءالله رويش نهال فقه و اجتهاد بتواند بر رونق اين گلستان و سرسبزى اين بوستان بيافزايد.

مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) یک موسسه فقه‌آموزی و فقه‌پژوهی است که به همت مرجع بزرگ شيعه، آیت‌الله العظمی محمد فاضل لنکرانی(قدس سره) تاسیس شده است. این مرکز در طی سال‌های فعالیت خود افزون بر تربیت طلاب مستعد، با انتشار کتاب‌های فراوان و برگزاری نشست‌های علمی گوناگون توانسته گام‌هایى بلند در راستای اهداف کلان خویش بردارد. اينك كه مجله فقه و اجتهاد به عنوان يكى از دستاوردهاى جديد اين مركز قدم به عرصه وجود نهاده، لازم است ضمن طلب علو درجات براى موسس بزرگوار آن، از رياست مركز، آيت‌الله محمدجواد فاضل لنكرانی، همچنين آقاى دكتر محمدمهدى مقدادي، معاون پژوهشی، حجج اسلام آقايان محمدعلى قاسمى و احمد عرفانی‌نسب كه از نخستين هم‌گامان نشريه بودند، و ديگر كسانى كه براى كسب مجوز و فراهم شدن امكان انتشار اين مجله تلاش كردند تقدير و تشكر گردد. اميد كه جهد اين بزرگواران و كوشش همه تلاش‌گران عرصه توليد و توزيع معارف دينى افزون بر جلب رضاى خداوند و خشنودى امام عصر(عليه السلام)، طلوع افق‌هاى روشن‌تر در

مسير توسعه همه جانبه، ساختن جامعه‌اى اخلاقی، و تمدنى مبتنى بر معنويت را موجب گردد.

سردبير



توليد و استفاده از سلاح‌هاى كشتار جمعى از ديدگاه فقه اسلامی

محمدجواد فاضل لنكراني

استاد حوزه علميه قم، و رئيس مركز فقهى ائمه اطهار(علیهم السلام)

چكيده

اين نوشتار در پی اثبات تحریم ساخت و استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی (اتمی، میکروبی، و هسته‌ای) از دیدگاه فقهی و اجتهادی است. منظور از سلاح‌های کشتار جمعی سلاح‌هایی است که قدرت تخریب فوق العاده دارند و علاوه بر نظامیان، افراد غیرنظامی را نیز مورد اصابت قرار می‌دهند. در این مكتوب بااستدلال‌های عقلی و با استناد به برخی آیات و روایات نتیجه‌ گرفته شده که حتی در فرض این که دشمن دارای چنین سلاحی باشد و از آن استفاده هم بكند، اسلام استفاده از چنین سلاح‌هایی را در جنگ اجازه نمی‌‌دهد. در مقاله تبیین شده که دین اسلام هرگز موافق این نیست که مسلمانان هر عملی را که دشمنان و کفار در جنگ با آنان انجام می‌دهند، مرتکب شوند. به عنوان مثال، اگر کفار اسرای مسلمانان را به قتل برسانند و یا آنان را مثله نمایند، اسلام در چنین مواردی هیچ‌گاه اجازه مقابله به‌مثل را نمی‌‌دهد.

واژگان کلیدی: سلاح‌های کشتار جمعی؛ مقابله به مثل؛ تقویت نظامی مسلمانان؛ جنگ در اسلام؛ غیرنظامیان در جنگ.



نگاه مرد به صورت و دستان زن نامحرم

امين فروتن

دانش آموخته مركز فقهى ائمه اطهار(علیهم السلام)

چكيده

یکی از مسائل مورد ابتلا در جامعه اسلامی مسئله نگاه مرد به صورت و دستان زن نامحرم است که درباره آن نصوصی در قرآن کريم و سنت شريف وارد شده است. اين نصوص هدف‌دار بوده و مشتمل بر بيان راه‌کارهايی جهت آسان شدن مراعات تکليف است. افزون بر آن، حکم شرعی در آن‌ها به‌طور کاربردی ارائه شده است. از آن‌جا که کمتر کتاب يا رساله‌ای را مي‌توان يافت که متعرض اين جهات شده باشد، نگارنده بر آن است که در این مقاله احکام این موضوع را به صورت کار‌بردی و با توجه به راه‌کارهای موجود در قرآن و روايات بررسی كند. اين نوشتار مشتمل بر يک مقدمه، سه فصل و يک خاتمه است. مقدمه مقاله، نگاهی است به انواع نگاه از جهت انگيزه و طرح سؤال‌هایی که جواب دادن به آن‌ها به فهم بحث کمک می‌کند. در اين نوشتار بحث از احکام نگاه بدون در نظر گرفتن عناوين ثانوی و دسته‌های خاصی از زنان است. فصول سه گانه که مباحث اصلی را تشکيل می‌دهد بر اساس سه قول معروف در مسئله نگاه مرد به چهره و دستان (تا مچ دست) تنظيم شده است. در خاتمه نيز ضمن جمع بندی مطالب گذشته و پاسخ به سؤالات مورد بحث در مقاله، برخی راه‌کارها و نکات مستفاد از نصوص ‌ارائه شده است.



بررسی فقهی سفارش ساخت كالا

محمد علی قاسمی

پژوهش‌گر مركز فقهى ائمه اطهار(علیهم السلام)

چكيده

از آن‌جا که مسئله «سفارش ساخت»، که يكی از موضوعات مورد نياز جامعه امروز است برای تبيين ديدگاه اسلام درباره آن مقاله حاضر آن را از منظر فقهی مورد كاوش قرار می‌دهد. پژوهش حاضر، ابتدا به تعريف وتبيين موضوع سفارش ساخت كالا می‌‌پردازد و با بررسی پيشينه تحقيق و توجيه‌های طرح شده در پنج مرحله، اشكال‌های احتمالی آنها را تبيين می‌کند و سرانجام به اين نتيجه دست می‌يابد كه اين ديدگاه‌ها به‌رغم صحت برخی از توجيهات آنها از نظر قواعد فقهی و اصولی، به دليل عدم هم‌خوانی با آن‌چه در جامعه رخ می‌دهد، كارآيی نخواهند داشت. در این میان، توجيه «تعهد الزامی از سوی سفارش دهنده و سفارش گيرنده» قابل پذيرش وعمل در اجتماع است تا آن‌جا كه هر يك از آن‌ها در صورت انجام ندادن آن‌چه در قرارداد آمده، مورد الزام از سوی حاكم شرع و حكومت اسلامی قرار می‌گيرد. در نتيجه، سفارش ساخت يا همان «استصناع» می‌تواند به عنوان يك عقد شرعی دارای الزام‌هایی باشد و روابط اجتماعی و قراردادهای بين المللی نيز بر اساس آن قابل توجيه و الزام آور خواهند بود.



تغيير جنسيت و مسائل فراروی آن

محمد‌مهدی كريمی‌‌نيا

دانش آموخته مركز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام) و معاون پژوهشی مركز تخصصی قضا

چكيده

يکی از مسائل جديد فقهی و حقوقی، بحث تغييرجنسيت است. در اين ميان پرسش‌های زيادی فراروی فقه و حقوق قرار‌گرفته است؛ از جمله اين‌که آيا اين عمل از نظر اسلام جايز است يا نه؟ تقريباً تمام فقها و حقوق‌دانان اهل سنت که در اين زمينه اظهار نظر کرده‌اند عمل تغيير جنسيت را حرام‌، و اين کار را نوعی «تغيير در خلقت خدا» دانسنته‌اند. اکثريت قريب به اتفاق فقهای شيعه تغيير جنسيت را به شرط این که ملازم با کارهای حرام ديگری، مانند لمس و نظر حرام، نباشد جايز می‌دانند. از نظر آنان، ما دليل و مدرکی بر حرمت تغيير جنسيت نداريم.

پژوهش حاضر، جواز يا حرمت تغيير جنسيت، و برخی احکام فقهی مربوط به آن را مورد بررسی قرار می‌دهد، احکام و مسائلی چون: بقای ازدواج، مهريه، ارث، عده، عناوين خانوادگی و ولايت و سرپرستی کودکان. آن‌چه دراين مقاله مطرح می‌‌شود نگاهی كلی به مسائل مهم و اساسی اين موضوع است. البته بررسی تفصيلی اين مسائل نيازمند نوشتاری ديگر است.



مبانی جرم انگاری در جرايم جنسی مستوجب حد در حقوق كيفری اسلام

حسن مظفّری

مشاور حقوقی و وكيـل دادگستری

چكيده

مبانی جرم‌انگاری، كه جزو فلسفه‌ حقوق به شمار می‌آيد، يكی از مسايل بنيادين در قلمرو حقوق كيفری است. ايجاد محدوديت‌های رفتاری و تضييق دامنه فعاليت‌های ارادی انسان به وسيله‌ فرآيند جرم‌انگاری، امری مغاير با اصل اوليه آزادی و اباحه‌ اعمال می‌باشد؛ و طبع آزادی‌خواه انسان مانع اطاعت از آن است؛ مگر روشن گردد كه بر مبانی ای مستحكم و اصيل استوار است.

اين مقاله به تبيين مبانی جرم‌انگاری در جرايم جنسی مستوجب حد (زنا، لواط و مساحقه)، در حقوق كيفری اسلام پرداخته‌است. برای وصول به این مقصود ابتدا مبانی مشترك، و سپس مبانی اختصاصی جرم انگاری در اين جرايم، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.



تأملی در مستثنيات دين

سيد مهدی ميرداداشی

عضو هيئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم

چكيده

مستثنيات دين به آن مقداری از مال مديون اطلاق می‌شود كه برای پرداخت دين او نمی‌توان به قهر از وی گرفت و به فروش رسانيد. تمام كسانی كه به نوعی با امر قضا و دادرسی سروكار دارند به محض شنيدن اصطلاح مستثنيات دين، به ياد آشفتگی موجود در قوانين اين حوزه میافتند. پراكندگی مقررات در قلمرو موضوع و عدم اتخاذ رويه واحد در احصای مصاديق مستثنيات دين را می‌توان تنها گوشه‌ای از اين مشكلات دانست. هدف اين نوشتار بررسی تحليلی متون فقهی اماميه می‌باشد تا در سايه آن بتوان مقررات واحدی را به مراجع تقنينی پيشنهاد نمود.



تأملی در حجيت خبر موثق

سید محمد نجفی یزدی

استاد مركز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام)

چكيده

بحث حجيت خبر موثق از مهم‌ترين مباحث علم اصول و علم رجال است، زيرا در احاديث شيعه صدها حديث به عنوان موثق معرفی شده كه حجيت يا عدم حجيت آن‌ها تأثير فراوانی در استنباط احكام شرعی دارد. اقوال در اين مسأله گوناگون است كه مهم‌ترين آن‌ها دو قول است: حجيت مطلقه كه به مشهور نسبت داده شده است، به ويژه در چند قرن اخير، و عدم حجيت كه شهيد ثانی آن را نيز به مشهور قدما نسبت داده است.

ادله حجيت خبر موثق گذشته از برخی روايات، به‌طور عمده سيره عقلا می‌باشد، و در مقابل، مخالفين حجيت خبر موثق به برخی آيات مثل آيه نبأ و آيه نهی از ركون به ظالمين و روايات فراوانی كه مستفاد از آن عدم رضای شارع به خبر موثق است استناد كرده‌اند، و به ادله مثبتین اعم از روايات يا سيره عقلا پاسخ داده‌اند. اين مقاله با بيان ادله طرفين، به اين قول متمايل شده است كه ادله مخالفين راجح است و حداقل احراز امضای رضای شارع به سيره عقلا با وجود آن روايات رادعه ممكن نيست.



نسبت‌سنجی استدلال‌های فقهی و استدلال‌های اخلاقی

حسينعلی رحمتی

مدرس و محقق حوزه و دانشگاه

چكيده

يكی از مباحث مرتبط با بحث اخلاق و فقه، پرسش از نسبت بين اين دو حوزه است. یکی از وجوه مشترک اخلاق و فقه آن است که هر دوی آنها با «احکام» سر و کار دارند و البته این احکام نیز مبتنی بر «استدلال» است. با توجه به شباهت‌های ظاهری که بین استدلال در این دو حوزه وجود دارد طبیعتا یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که رخ می‌نماید آن است که تفاوت احکام فقهی و احکام اخلاقی و در واقع استدلال‌های فقهی با استدلال‌های اخلاقی در چیست. مقاله حاضر واکاوی این موضوع را وجهه همت خویش ساخته است. پرسش بنیادین این مکتوب آن است که چه نسبتی بین این دو گونه استدلال وجود دارد و در چه مواردی با هم مرزبندی پیدا می‌کنند. فرضیه این پژوهش آن است که استدلال‌های فقهی با استدلال‌های اخلاقی از جهت‌هایی چون علت صدور، تفاوت از نظر حکم، از نظر توجیه، از نظر شمول، از نظر پیامدهای تخلف از اوامر ناشی از استدلال، و از جهت موضوع و محمول و صغری و کبرای استدلال با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند.



ماخذشناسي فقه و اخلاق

عزّت ملَمعي خوزاني ـ نفيسه روشن‌بين

دانشجوی رشته معارف قرآن ـ دانشجوی رشته فلسفه

چكيده

اين ماخذشناسی عهده دار معرفی كتاب‌ها و مقاله‌هايی است كه به نوعی به رابطه فقه و اخلاق مربوط می‌شوند. كتاب‌ها به صورت تفصيلی و مقالات به صورت اجمالی معرفی شده است. در شناسايی برخی از اين آثار، از منابع اينترنتی نيز بهره گرفته شده است. در معرفی منابع از هر گونه ارزش‌داوری پرهيز شده و معرفی هر اثر لزوما به معنای موافقت با محتوای آن نیست. هدف آن بوده كه برخی از آثاری كه در زمينه فقه و اخلاق نگاشته شده به علاقه‌مندان معرفی گردد. هر چند تلاش شده كه حتی‌المقدور منابع مرتبط با موضوع پرونده شماره حاضر معرفی شود ولی به دلايل گوناگون، از جمله نبود بانك‌های اطلاع‌رسانی جامع، نمی‌‌توان ادعای استقصای تام داشت.

نگاهی اجمالی به فهرست حاضر نشان دهنده آن است كه بررسی رابطه فقه و اخلاق و تبيين زوايای گوناگون اين بحث، هنوز آن چنان كه بايسته است در جامعه علمی ما مورد توجه قرار نگرفته است. با توجه به پيامدهای علمی تبيين نسبت بين فقه و اخلاق، و كمك‌های شايان هر يك از اين دو به یکدیگر، شايسته است اين حوزه از حوزه‌های علوم وابسته به فقه، بيش از گذشته مورد امعان نظر اخلاق‌پژوهان و فقه‌پژوهان قرار گيرد.



سقط جنین از منظر پزشكي، فقه و حقوق

گزارش يك نشست علمي

درآمد

برگزاری نشست های علمی و گردآمدن اندیشورانی كه یك موضوع را از منظرهای مختلف بررسی می‌كنند،‌افزون بر آن كه موجب فراهم شدن زمینه تضارب آرا می‌شود ، افق‌های نوینی را نیز فراروی اندیشوران و محققان قرار می دهد. مركز فقهی ائمه اطهار به عنوان یك موسسه علمی پژوهشی همواره میزبان اساتید و محققانی است كه بررسی مباحث و موضوع های نوپیدا یا مورد نیاز جامعه را وجهه همت خویش ساخته اند. این گونه جلسات كه با حضور اساتید حوزه و دانشگاه و طلاب و دانشجویان برگزار می‌شود شاهد مباحثه های علمی و پرسش و پاسخ هایی است كه هر كدام به روشن شدن چراغ حقیقت یاری می رساند. مجله فقه و اجتهاد‌سعی می كند در حد توان خویش با ارائه مباحث مطرح شده در این نشست ها، زمینه بهره گیری كسانی كه امكان حضور در آنها را ندارند فراهم نماید. از این رو در اين شماره ،‌ گزارش نشست علمی با عنوان «سقط جنین از منظرفقه و حقوق» تقدیم علاقه مندان می شود . اين نشست در تاریخ ۸ خرداد 1393 با حضور اساتید محترم، آیت الله شیخ محمد قائنی، دکتر محمود عباسی، و دکتر محمدجواد سلمی‌زاده تشكیل شده است.دبیری این نشست نیز عهده حجت الاسلام حمید ستوده بوده است. مجله همچنين بر خود لازم می داند از همه كسانی كه زحمت تهیه این گزارش را بر خود هموار كردند تقدیر و تشكر نماید.



موضوع‌هاي نوپيدا در فقه اجتماعی

محمد باقر ربانی

مدير گروه فقه اجتماعي مركز فقهي ائمه اطهار(عليهم السلام)

درآمد

يكی از اهداف و سياست‌های مجله فقه واجتهاد معرفی موضوع‌ها و مباحثی است كه نيازمند تحقيق و پژوهش است و به نوعی «گام‌های نارفته» در عرصه پژوهش‌های فقهی به شمار می آيد. از اين رو سعی بر آن است كه حتی المقدور در هر شماره مسائل، محورها و پرسش‌هاى مربوط به يك حوزه مشخص به محضر مخاطبان گرامی تقديم شود. البته آن چه مطرح می شود به معنای ناديده گرفتن تلاش‌هايی نيست كه كم و بيش در اين عرصه‌ها انجام شده است، بلكه تاكيدی است بر اين نكته كه بايد در اين زمينه‌ها تلاش بيشتری انجام شود. اميد است اساتيد، طلاب و دانشجويان علاقه‌مند نيز با ارائه نظرات و پيشنهادهای خود موجب پربارتر شدن اين بخش از مجله شوند. در اين شماره، برخی از پرسش‌های مربوط به فقه اجتماعی مطرح می‌شود.



چكيده‌های عربی



انتاج واستخدام اسلحه الدمار الشامل عند الفقه الاسلامي

الشيخ محمد جواد فاضل اللنكراني

استاذ الحوزة العلمية في قم ورئيس المركز الفقهي للائمة الاطهار(علیهم السلام)

الخلاصة:

هذه الدراسة كانت في صدد اثبات تحريم صناعة واستخدام اسلحة الدمار الشامل (الذري والجرثومي والنووي) من وجهة نظر فقهية واجتهادية، والمقصود من اسلحة الدمار الشامل، و هي الاسلحة التي لها القابلية على التدمير بشكل خارق للعادة، فهي تصيب العسكري والمدني على حد سواء، وقد استنتجنا في هذا المقال بالادلة العقلية وبالتمسك ببعض الايات والروايات ان الاسلام لا يجيز لنا استعمال هذه الاسلحة

حتى مع فرض وجود هذه الاسلحة عند العدو و استخدامها، وقد بيّنا في هذه المقالة ان دين الاسلام لا يوافق ابداً على ارتكاب نفس الاعمال التي يصنعها الكفار في الحرب مع المسلمين، مثلاً: ان قتل الكفار اسرى المسليمن او مثلوا بهم، فالاسلام لا يجيز لنا ان نرد عليهم بالمثل ونصنع ذلك باسراهم.

الكلمات الرئيسية: اسلحة الدمار الشامل؛ الرد بالمثل؛ تقوية اسلحة المسلمين؛ الحرب في الاسلام؛ المدنيون في الحرب.



نظر الرجل الى وجه وكفي الاجنبية

امين فروتن

طالب في المركز الفقهي للائمة الاطهار(علیهم السلام)

الخلاصة:

من المسائل المهمة جداً والابتلائية مسألة نظر الرجل الى وجه وكفي الاجنبية والتي قد ورد فيها نصوص في القرآن الكريم والسنة الشريفة، وهذه النصوص هادفة ومشتملة على بيان الطرق لتسهيل التكاليف، بالاضافة الى ان الحكم الشرعي قد بين فيها بنحو تطبيقي، ومن هنا فمن النادر جدا ان نجد كتابا او رسالة تعرضت الى هذه الجهات، وقد تعرض الكاتب في هذا المقال الى دراسة احكام هذا الموضوع بصورة تطبيقية مع ملاحظة الطرق الموجودة في القران والروايات. وهذه الدراسة تشتمل على مقدمة، وثلاثة فصول وخاتمة. اما المقدمة فهي عبارة عن قراءة في انواع النظر بلحاظ الدافع وطرح الاسئلة والاجوبة التي تساعد في فهم البحث، ونبحث في هذا المقال عن احكام النكاح مع غض النظر عن الاحكام الثانوية وطوائف خاصة من النساء واما الفصول الثلاثة التي تشكل المباحث الاصلية للمقال قد نُظمت على اساس الاقوال الثلاثة المعروفة في مسالة نظر الرجل الى وجه المراءة وكفيها، واما الخاتمة فقد تضمنت استنتاج وتلخيص للمطالب المتقدمة والاجابة على الاسئلة التي تبحث عنها المقالة، وتقديم بعض الحلول والملاحظات المستفادة من الروايات.

الكلمات الرئيسية: الفقه الاسلامي؛ احكام النظر؛ احكام النساء؛ علاقة الرجل بالمراءة؛ العلاقات الاجتماعية في الاسلام.



الاستصناع: دراسة فقهية

محمد علي قاسمي

محقق في المركز الفقهي للائمة الاطهار(علیهم السلام)

الخلاصة:

حيث ان الفقه يشتمل على جميع مواضيع وجوانب حياة البشر، فمن هنا لا بد من تقديم الاحكام والحلول فيما يتعلق بالاستصناع الذي هو من المواضيع التي يحتاجها المجتمع.

وهذا التحقيق يتعرض اولاً الى تعريف وتبيين موضوع الاستصناع، ويبين الاشكالات الاحتمالية الناجمة عن دراسة تاريخ المسالة والتوجيهات المطروحة في مراحل خمسة. واخيراً تصل الى نتيجة وهي ان هذه النظريات بالرغم من صحة بعضها من الناحية الفقهية والاصولية الا انه حيث انها لا تنطبق مع الواقع الخارجي في المجتمع فلا يمكن ان تكون حلا مفيداً. ومن هنا ان توجيه الاستصناع بـ(بالتعهد الالزامي من ناحية الموجب والقابل) يمكن قبوله وهو عملي في المجتمع الى حد بحيث يمكن الزامهما من جهة الحاكم الشرعي او الحكومة الاسلامية عند عدم العمل بمضمون العقد من الطرفين، والنتيجة فالاستصناع باعتباره عقداً شرعياً يمكن ان يكون ملزماً، والعلاقات الاجتماعية والعقود الدولية المبتنية على هذا العقد يمكن ان تكون موجهة وملزمة.

الكلمات الرئيسية: الاستصناع؛ صناعة السلع؛ العقود الشرعية الاسلامية؛ الفقه التطبيقي؛ القواعد الفقهية.



تغيير الهوية الجنسية والمسائل المتعلقة به

محمد مهدي كريمي نيا

استاذ في المركز الفقهي للائمة الاطهار(علیهم السلام) ومعاون القسم التحقيقي للمركز التخصصي في القضاء

الخلاصة:

من جملة المسائل الجديدة الفقهية والقانونية مسألة تغيير الهوية الجنسية، و مع الالتفات الى التقدم الملحوظ في علم الطب تكون عملية التغيير الجنسي متيسرة بنحو اكثر، وهنا تطرح اسئلة كثيرة بين يدي الفقه والحقوق. من جملتها هل ان العملية الجراحية جائزة من وجهة نظر الاسلام او لا؟ قد افتى جميع من ابدى رايه بشأن هذه الموضوع من قانونيين وفقهاء اهل السنة بحرمة عملية التغيير الجنسي، واعتبروا ان هذا العمل نوع من التغيير في الخلقة. وقد جوز الاكثرية الساحقة من فقهاء الامامية عملية التغيير الجنسي فيما اذا لم يلزم منه حراماً اخر من قبيل اللمس والنظر الحرام. وهذا المقال قام بدراسة جواز او حرمة التغيير الجنسي وبعض الاحكام الفقهية المتعلقة به من قبيل بقاء العلقة الزوجية، المهر، الارث، العدة، العناوين الاسرية، ومسالة الولاية على الصغار.

الكلمات الرئيسية: التغيير الجنسي؛ التبديل الجنسي؛ ترانس‌شكواليسم؛ الخنثى؛ تغيير خلقة الله.



في الجرائم الجنسيه الموجبه للحد فی القانون الاسلامی الجزائي

حسن مظفري

مستشار ومحامي قانوني

الخلاصة:

اصول التجريم، التي تعد قسما من فلسفة القانون، هي احد المسائل الاساسية في دائرة القانون الجزائي، ايجاد حدود سلوكية وتضييق دائرة النشاط الارادي للانسان عند عملية التجريم امر مخالف مع القواعد الاولية للحرية واباحة افعاله، والذي يمنع عن ذلك هو طبيعة الانسان الحرة، الا ان يوضح ذلك على اساس اصول راسخة اصيلة متينة. يبين هذا المقال اصول التجريم في الجرائم الجنسية الموجبة للحد ( الزنا اللواط، المساحقة) في القانون الجزائي الاسلامي، ولاجل الوصول الى هذه الغاية لابد اولاً من دراسة الاصول المشتركة ثم الاصول الخاصة بالتجريم في هذه الجرائم.

الكلمات الرئيسيه: الاصول الجرائم التصورية؛ الجرائم الجنسية؛ الحدود في الاسلام؛ الاحكام الجزائية في الاسلام؛ الفقه والقانون الاسلامي.



تأملات في مستثنيات الدين

السيد مهدي ميرداداشي

عضو في الهيئة العلمية لجامعة (ازاد) الاسلامية - فرع قم

الخلاصة:

ان كل من يهتم نوعما بالقضاء، بمجرد ان يسمع باصطلاح «مستثنيات الدين» يتبادر ذهنه الى الارتباك الموجود في قوانين هذا الجانب، يمكن ان يقال ان تشويش القوانين في هذا الموضوع وعدم اتخاذ طريقة واحدة في احصاء مصاديق مستثنيات الدين يعد احد مشاكل هذا القسم، يهدف هذا المقال الى دراسة تحليلية في النصوص الفقهية لمذهب الامامية كي نتمكن من خلال ذلك اقتراح قانون واحد الى اللجان المقننة.

الكلمات الرئيسيه: الدين؛ المستثنيات؛ القضاء؛ المديون؛ الدائن.



تأملات في حجية الخبر الموثق

السيد محمد نجفي اليزدي

استاذ في المركز الفقهي للائمة الاطهار(علیهم السلام)

الخلاصة:

بحث حجية الخبر الموثق من اهم مباحث علم الاصول وعلم الرجال، وذلك لان مئات الاحاديث الشيعية موثقة فان لحجيتها وعدمها التأثير الكبير في استنباط الاحكام الشرعية، والاقوال في هذه المسألة مختلفة اهمها قولان: الاول: الحجية المطلقة. نسب ذلك الى المشهور لا سيما في القرون المتاخرة، والثاني: عدم الحجية الذي نسبه الشهيد الثاني الى مشهور المتقدمين. ادلة حجية الخبر الموثق بقطع النظر عن الروايات هو عبارة عن سيرة العقلاء، وقد استند من خالف حجية الخبر الموثق ببعض الايات مثل اية النبأ واية النهي عن الركون للظالمين وروايات كثيرة يستفاد منها عدم رضا الشارع بالخبر الموثق، واجابوا على ادلة المثبتين من الروايات والسيرة، وقد مالت هذه المقالة بعد بيان ادلة الطرفين الى قول المخالفين لان ادلتهم اقوى ولا اقل من عدم احراز امضاء الشارع لهذه السيرة العقلائية بعد وجود تلك الروايات الرادعة.

الكلمات الرئيسية: الخبر الموثق؛ القواعد الاصولية؛ الرواية؛ الحديث؛ رواة الحديث؛ اصول الفقه.



مقارنة بين الاستدلالات الفقهية والاستدلالات الاخلاقية

حسينعلي رحمتي

مدرس ومحقق في الحوزة والجامعة

الخلاصة:

علم الفقه من جملة العلوم التي ترتبط في بعضه جهاتها بعلم الاخلاق وحتى علم الفلسفة ومن جملة الجهات المشتركة بين علم الاخلاق والفقه هي تعلقهما معاً بالاحكام ومن الطبيعي ان تلك الاحكام مبتنية على الاستدلال. ومع الالتفات الى التشابه الظاهري في الاستدلال بين هذين الحقلين، فبطبيعة الحال من اهم الاسئلة التي تطرح نفسها هي انه ما هي جهات الاختلاف بين الاحكام الفقهية والاحكام الاخلاقية، او في الواقع ماهي جهات الاختلاف بين الاستدلال الفقهي والاستدلال الاخلاقي، وهذه المقالة ركزت دراستها واهتمامها على هذه الجهة، السؤال الاساسي، وهو ما هي النسبة بين هذين الشكلين من الاستدلال وما هي موارد امتيازهما. واما فرضية هذا التحقيق فهي ان الاستدلالات الفقهية والاخلاقية تتمايز من جهات من قبيل الاختلاف في علة صدورهما والاختلاف من حيث الحكم والاختلاف من حيث التوجيه ومن حيث الشمول، من حيث الاثار المتخلفة من الاوامر الناشئة من الاستدلال، فهناك اختلاف في الموضوع والمحمول، وكبرى وصغرى الاستدلال.

الکلمات الرئيسية: الاستدلال الاخلاقي؛ الاخلاق الاسلامية؛ الاخلاق والفقه؛ الاوامر الاخلاقية؛ الاستدلالات الفقهية.



التعريف بمصادر الفقه والاخلاق

عزت ملمّعي الخوزاني ـ نفيسه روشن بين

الخلاصة:

ان هذه المصادر تتكفل ببيان الكتب والمقالات التي لها ارتباط بالفقه والاخلاق، فتبين الكتب بشكل تفصيلي والمقالات بنحو اجمالي، ولابد ان نذكر انه استفيد من المصادر الانترنيتية لاجل معرفة بعض هذه الكتب، وقد اجتنبنا من اي نوع من التحكيم في تبيين المصادر، كما ان تعريف اي كتاب لا يعني بالضرورة الموافقة مع محتوى الكتاب، بل الهدف بيان بعض الكتب التي الفت في حقلي الفقه والاخلاق للقراء الكرام، وان كنا قد سعينا تبيين المصادر المتعلقة بمواضيع هذا العدد، ولكن مع ذلك لا يمكن ان ندعي الاستقصاء التام لاسباب مختلفة من جملتها عدم وجود المعلومات الكاملة، وهكذا عدم وجود الفرصة الكافية.

آخرین کتاب ها

فاطمه و فاطمیه

پيام‌ها و سخنان مرجع عاليقدر، احياگر عزاي فاطميه حضرت آيت الله العظمي فاضل لنکرانی(قدس سره) به مناسبت تقارن ارتحال معظّم‌له با شهادت حضرت زهرا(سلام الله عليها)

ابداعات

هذا الأثر النفيس المسمّي بـ«إبداعات السيّد محمّد بن عليّ بن حيدر العامليّ المکّي» يکون من إبداعات هذا الفقيه الکبير في شرحة القيّم الکبير المسمّی بـ«إطهار ما عندي بمنسك الفاضل الهندي» علی کتاب «الزهرة في مناسك الحجّ والعمرة» للفقيه الجليل الشيخ بهاء الدين محمّد الاصفهاني، الشهير بـ«الفاضل الهندي»، و هو مشتمل علی أربعين مسألة غير مذکورة قبله کما صرّح به المؤلّف نفسه.
وحيث کانت هذه المسائل مهمّة دقيقة بديعة، أمر رئاسة مرکز فقه الأئمّة الأطهار(عليهم السلام) سماحة آية الله الشيخ محمّد جواد فاضل اللنکراني (دام ظله) باستخراجها من الکتاب وطيعها مستقلاً؛ لتسهيل الأمر علی المراجعين من أهل الفضل والنظر.

اظهار ما عندي بمنسك الفاضل الهندي(الجزء الثانی)

تعريف کتاب «إظهار ما عندی بمنسک الفاضل الهندی»
هذا الأثر القیّم النفیس المسمّی بـ«إظهار ما عندی بمنسک الفاضل الهندی» یکون من مصنّفات الفقیه الکبیر، الأدیب الفذّ، الناثر والناظم البارع، المتکلّم، المحدث، الفلکی، المفسِّر، النّسابة، صاحب تألیفات کثیرة، السید محمّد بن علیّ بن حیدر الموسوی(قدّس سرّه).
هذا الکتاب شرح علی کتاب «الزهرة فی مناسک الحجّ و العمرة» للفقیه الجلیل الشیخ بها الدین محمّد الاصفهانی، الشهیر بـ«الفاضل الهندی» من أوّل الکتاب إلی قسم من الکفارات.
و هو مشتمل علی أبحاث دقیقة و مسائل مهمّة غیر مذکوره قبله، قابلة لملاحظة أهل الدقّة و النظر، حیث أنّه(قدّس سرّه) أقام فی کلّ مسألة بعد بیان الاقوال و آراء الفقهاء ببراهین و نقد أدلّتها تفصیلاً، و استخراج فروع حدیثة عنها، و بیان أحکامها بأدلّة دقیقة علمیّة، ینبغی لکل خبرة و محقّق ملاحظتها و امعان النظر فیها.
و حیث کان الکتاب مشتملاً علی إبداعات کثیرة دقیقة غیر قابلة للإحصاء و البیان فی هذه المختصر، أمر رئاسة مرکز فقه الأئمة الاطهار(ع)، سماحة آية الله الشيخ محمد جواد الفاضل اللنکراني(دامت برکاته) بطبع أربعین منها مستقلّاً ممّا صرّح المؤلّف(قدّس سرّه) بأنّها من إبداعاته و سمّیناها بـ«إبداعات السید محمّد بن علی بن حیدر الموسوی».

اظهار ما عندي بمنسك الفاضل الهندي(الجزء الأوّل)

تعريف کتاب «إظهار ما عندی بمنسک الفاضل الهندی»
هذا الأثر القیّم النفیس المسمّی بـ«إظهار ما عندی بمنسک الفاضل الهندی» یکون من مصنّفات الفقیه الکبیر، الأدیب الفذّ، الناثر والناظم البارع، المتکلّم، المحدث، الفلکی، المفسِّر، النّسابة، صاحب تألیفات کثیرة، السید محمّد بن علیّ بن حیدر الموسوی(قدّس سرّه).
هذا الکتاب شرح علی کتاب «الزهرة فی مناسک الحجّ و العمرة» للفقیه الجلیل الشیخ بها الدین محمّد الاصفهانی، الشهیر بـ«الفاضل الهندی» من أوّل الکتاب إلی قسم من الکفارات.
و هو مشتمل علی أبحاث دقیقة و مسائل مهمّة غیر مذکوره قبله، قابلة لملاحظة أهل الدقّة و النظر، حیث أنّه(قدّس سرّه) أقام فی کلّ مسألة بعد بیان الاقوال و آراء الفقهاء ببراهین و نقد أدلّتها تفصیلاً، و استخراج فروع حدیثة عنها، و بیان أحکامها بأدلّة دقیقة علمیّة، ینبغی لکل خبرة و محقّق ملاحظتها و امعان النظر فیها.
و حیث کان الکتاب مشتملاً علی إبداعات کثیرة دقیقة غیر قابلة للإحصاء و البیان فی هذه المختصر، أمر رئاسة مرکز فقه الأئمة الاطهار(ع)، سماحة آية الله الشيخ محمد جواد الفاضل اللنکراني(دامت برکاته) بطبع أربعین منها مستقلّاً ممّا صرّح المؤلّف(قدّس سرّه) بأنّها من إبداعاته و سمّیناها بـ«إبداعات السید محمّد بن علی بن حیدر الموسوی».