دروس استاد معظم حضرت آيت الله فاضل لنکراني(دامت برکاته) در سال تحصيلی 1400-1399
دروس استاد معظم حضرت آيت الله فاضل لنکراني(دامت برکاته) در سال تحصيلی 1400-1399
تازه های نشر
تازه های نشر
تازه های نشر
تازه های نشر
منشورات جديد مركز
منشورات جديد مركز
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
سخن موسس فقید
سخن موسس فقید
موضوع‌شناسى بانک خون بند ناف



موضوع‌شناسى بانک خون بند ناف

از منظر فقهى و حقوقى




چکيده

بسم الله الرحمن الرحيم

خون بند ناف، یكی از منابع غنی سلول‌های بنیادی خون‌ساز است و استفاده از آن برای پیوند سلول‌های بنیادی در اولویت قرار دارد؛ ولی چون از این طریق استفاده نمی‌شود، با بهره‌گیری از سلول‌های بنیادی مغز استخوان جبران می‌گردد. افزون بر این، سلول‌های بنیادی خون بند ناف از مزایای فراوانی برخوردارند كه استفاده از آن را بر دیگر منابع سلول‌های بنیادی مقدّم می‌دارد. كشف وجود سلول‌های بنیادی فراوان در خون بند ناف و نیاز برای ذخیره‌سازی آن، موجب شكل‌گیری بانك‌های ذخیره خون بند ناف گردیده و برای تعیین احكام فقهی آن، نیازمند موضوع‌شناسی دقیق و بررسی‌های جدید می‌باشد.

در این نوشتار به بررسی تعاریف، تاریخچه، شیوه‌های تهیه خون بند ناف، سیستم نگهداری خون بند ناف در بانك، كاربردهای آن و احكام فقهی آن خواهيم پرداخت و این نتیجه حاصل می‌گردد كه شناسایی دقیق موضوع یك پدیده‌ی نوپیدا می‌تواند راه را برای استنباط دقیق احکام آن بگشاید و فقیهان را در اجتهاد ژرف‌اندیشانه یاری بخشد.

امروزه با پیشرفت دانش پزشکی، خون بند ناف و بانک‌های مرتبط با آن از گستره‌ی موضوع‌شناسی وسیعی برخوردارند.

خون بند ناف پس از تهیه، دارای ارزش و مالیت فراوان خواهد بود. از این رو خرید و فروش آن دارای اعتبار و امضای شارع قرار می‌گیرد، نجاست یا دگر عناوین منطبق شده نمی‌تواند از ارزش آن بكاهد و آن را به شیء بی‌ارزش و غیر قابل معامله تبدیل نماید. امّا تصرّف پدر در آن باید بر اساس مصلحت طفل صورت پذیرد و در مواردی كه فروش آن برای طفل زیانبار باشد، تصرّف و بیع خون بند ناف نافذ نخواهد بود. اعراض اولیای طفل سبب می‌شود تا پزشك یا كادر مربوطه بتوانند اقدام به جمع‌آوری و ذخیره‌سازی خون بند ناف نمایند.

واژگان كلیدی: خون بند ناف، سلول‌های بنیادی، بانك خون بند ناف، احكام فقهی خون بند ناف.


پیش‌‌گفتار

بسم الله الرحمن الرحيم

بي‌ترديد دانش فقه، به عنوان دانش کاشف احکام شريعت از اهميت بي بديلي برخودار است و به دليل قداست سرچشمه و تعيين تکليف حرکت مسير و ضرورت و تعالي مقصد وغايت، بيشتر از هر دانشي کاربرد عملي دارد. از اين رو، پويايي فقه و اجتهاد و پاسخ‌گويي فرا مکاني و زماني آن از يک سو و گسترش و فراوني طرح مسائل جديد از سوي ديگر، مي‌طلبد که هموار دانشيان اين عرصه، به مسائل نوپديد توجه کرده و در صدد پاسخ‌گويي و کشف احکام آنها و تعيين تکليف مکلفان برآيند.

در نوشتار حاضر برآنيم تا با رويکرد فقهي-حقوقي به بررسي موضوع شناسي بانک خون بند ناف بپردازيم و بر اساس قواعد عام و خاص اجتهاد به تعيين احکام مرتبط با اين موضوع نوپيدا، اقدام نماييم. اين اثر حاصل تلاش و همکار مؤسسه موضوع‌شناسي و مرکز فقهي ائمه اطهار(عليهم السلام) است.

از اين رو سزاوار است از همه کساني که زمينه پژوهش و چاپ اين اثر را فراهم آوردند قدرداني کنم، بنابراين از حضرت آيت‌الله حاج شيخ محمدجواد فاضل دامت برکاته، رياست محترم مرکز فقهي ائمه اطهار(عليهم السلام) و حجت الاسلام و المسلمين حاج اقاي کلباسي زيده عزه رياست مؤسسه موضوع‌شناسي احکام فقهي، حجت‌الاسلام حاج شيخ محمد رضا فاضل کاشاني مدير مرکز فقهي و حجت‌الاسلام و المسلمين حاج شيخ جعفر طبسي معاون پژوهش و جناب حجت‌الاسلام و المسلمين دکتر واشيان و جناب آقای دکتر طباطبایی و جناب آقاي دکتر نورمحمدي، سپاسگزارم. همچنين از آقايان پورحسین و شريفي که امور فني اين اثر را به عهده داشتند، قدرداني مي‌کنم و اميدوار نوشتار حاضر مورد استقبال مراکزي هم‌چون پژوهشگاه رويان و دانشوران عرصه فقه پزشکي قرار گيرد.

محمدعلي قاسمي
مدير گروه فقه پزشکي مرکز فقهي ائمه اطهار(عليهم السلام)






فهرست مطالب

چكیده5
فصل اوّل: کلیات17
مقدّمه19
اهداف پژوهش20
روش تحقیق20
پیشینه تحقیق21
کاربرد نتایج تحقیق21
سؤالات پژوهش22
فرضیه پژوهش22
سازمان‌دهی پژوهش22
فصل دوم: موضوع‌شناسی بانک خون بند ناف25
2 ـ 1. درآمد27
2ـ2. موضوع‌شناسی27
2 ـ 2 ـ 1. خون27
2-2-1-1. اجزای خون28
2-2-1-1-1. پلاسم30
ـ تفاوت پلاسما و سرم30
2-2-1-1-2. سلول‌های خونی31
الف) گلبول‌‌های قرمز32
ب) گلبول‌‌های سفید32
ج) پلاكت‌ه34
2-2-2. بند ناف37
2 ـ 2 ـ 3. جفت40
1. از نظر ظاهری40
2. از نظر منش43
2. از نظر کارکرد44
3. از نظر ساختاری44
4. از نظر اندازه45
5. گردش خون جفتی ‌ـ مادری45
6.گردش خون جنینی جفت47
7. خروج جفت47
2-2-4. خون بند ناف47
2-2-5. سلول‌های بنیادی49
2-2-5-1. انواع سلول‌‌های بنیادی50
2-2-5-1-1. سلول‌‌های بنیادی بالغین50
2-2-5-1- 2. سلول‌‌های بنیادی رویانی56
2-2-5-1-3. سلول‌‌های بنیادی خون بند ناف58
2 ـ 2 ـ 5 ـ 2. مزایای استفاده از خون بند ناف در مقایسه با مغز استخوان59
2 ـ 2 ـ 6. انواع پیوند سلول‌‌های خون‌ساز64
2ـ 2 ـ 7. بانك خون بند ناف65
2-2-7-1. تاریخچه و پیشینه67
2-2-7- 1-1. اوّلین پیوند خون بند ناف67
2-2-7-1-2. تأسیس اوّلین بانك خون بند ناف68
2-2-7-1-3. وضعیت كنونی بانك خون بند ناف در جهان68
2-2-7-1-4. وضعیت بانك خون بند ناف در آسی69
2-2-7-1-5. وضعیت بانك خون بند ناف در ایران70
2-2-7-2. مراحل ذخیره‌سازی خون بند ناف71
الف) مراحل مقدّماتی71
2-2-7-2-1. تصویرسازی مراحل تهیّه خون بند ناف75
2-2-7-3. موارد ممنوعیت ذخیره‌سازی خون بند ناف78
2-2-7-3-1. كم بودن حجم خون79
2-2-7-3-2. كم بودن سلول در نمونه‌ه79
2-2-7-3-3. آلود‌گی‌های باكتریایی نمونه‌ه79
2-2-7-3-4. بیماری مادران اهداكننده80
2-2-7-4. موارد منع استفاده از خون بند ناف80
2-2-8. انواع بانك خون بند ناف80
2-2-8-1. بانک عمومی خون بند ‌ناف81
2-2-8-2. بانک خصوصی خون بند ‌ناف82
2-2-8-3. بانک تركیبی خون بند ‌ناف82
2-2-9. مراحل ذخیره‌سازی خون بند ناف83
2-2-9-1. تجدید آزمایش‌ها برای خون بند ناف پس از ده سال100
2-2-10. كاركردهای خون بند ناف100
2-2-10-1. استفاده از خون بند ناف برای صاحب آن100
2-2-10-2. استفاده خون بند ناف برای دیگران100
2-2-10-3. عناوین بیماری‌های قابل درمان با سلول‌های بنیادی خون بند ناف101
فصل سوم: بررسی حقوقی بانک خون بند ناف103
3-1. درآمد105
3-2. ماهیت كار بانك خون بند ناف105
3-3. عقود متصوّر درباره بانك خون بند ناف106
3-3-1. عقد وكالت107
3-3-2. عقد ودیعه109
3-3-3. عقد اجاره110
3-3-3-1. اركان اجاره111
1. عقد اجاره (قرارداد اجاره)111
2. متعاقدان (دو طرف عقد اجاره)112
3. موضوع اجاره112
3-3-3-2. احكام مترتّب بر اجاره113
3-3-3-3. تطبیق عقد اجاره بر رابطه‌ی بانك خون بند ناف با طرف قرارداد115
فصل چهارم: بررسی فقهی بانک خون بند ناف119
4-1. جواز یا عدم جواز تهیه خون بند ناف121
4-2. مالكیت خون بند ناف122
4-2-1. احتمالات مالكیت خون بند ناف122
4-2-1-1. احتمال نخست: مالكیت مادر123
4-2-1-2. احتمال دوم: مالكیت طفل123
4-2-1-3. دیدگاه احتیاطی124
4-2-2. نوع مالكیت یا سلطه انسان بر اعضا و خون بدن124
4-2-2-1. ملكیت ذاتیه اوّلیه125
4-2- 2-2. ملكیت حقیقی125
4-2- 2-3. سلطنت و تسلّط126
4-2-2-4. مالكیت اعتباری126
4-2-3. ادلّه سلطه و مالكیت انسان نسبت به خون و اعضای بدن خویش127
4-2-3-1. ادلّه ملكیت یا ماهیت ملكیت127
4-2-3-2. عقلايي بودن سلطنت انسان بر خویش128
4-2-3-3. مالكیت حقیقی به سبب قیام اجزاء به انسان129
4-2-3-4. سلطه دلیل مالكیت129
نقد دلیل فوق129
4-2-3-5. مالكیت به دلیل تصرّف و حقّ اختصاص129
نقد استدلال به موثقه سماعه130
نقد استدلال به موثقه اسحاق131
4-2-3-6. اثبات ملكیت به دلیل آیه قرآن132
مالكیت بر اساس ادلّه نقلی132
الف) استناد به آیه 6 سوره احزاب132
ب) استناد به آیات 90 و 207 سوره بقره و 111 سوره توبه132
ج) استناد به آیه 29 سوره بقره133
نقد استدلال به آیه133
بررسی سخن قائلان به عدم مالكیت133
نقد استشهاد فوق134
4-2-4. ادلّه عدم مالكیت انسان نسبت به اعضای بدن خویش135
4 ـ 2 ـ 5. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری137
4-3. خرید و فروش خون بند ناف138
4 ـ 3 ـ 1. تبیین دیدگاه فقیهان درباره خون139
4-3-1-1. حرمت هرگونه استفاده از خون139
دلیل اول: آیات قرآن139
نتیجه‌گیری دلالت آیات140
دلیل دوم: روایات142
روایات بیانگر محرّمات ذبیحه143
دلیل سوم: اجماع145
اشكال استدلال به اجماع146
دلیل چهارم: مالیت نداشتن خون147
پاسخ استدلال به مالیت نداشتن147
دلیل پنجم: نجاست151
4-3-1-2. راه‌های تصحیح خرید و فروش خون بند ناف153
4 ـ 3 ـ 2. نتیجه‌گیری و نظر نهایی در خرید و فروش خون بند ناف156
4 ـ 4. اعراض از خون بند ناف156
4 ـ 4 ـ 1. مفهوم اعراض157
4-4-1-1. واژگان مشابه158
ابراء158
اسقاط158
4 ـ 4 ـ 2. ماهیت اعراض159
4 ـ 4 ـ 3. عناصر اعراض159
4 ـ 4 ـ 4. آثار اعراض160
الف) قاعده تسلیط161
ب) سیره161
روایات مثبت قطع مالكیت با اعراض162
4 ـ 4 ـ 5. قراین حكایت‌گر اعراض163
4 ـ 5. جایگاه اذن در تهیّه و تصرّف در خون بند ناف165
4 ـ 5 ـ 1. اذن در لغت165
4 ـ 5 ـ 2. اذن در اصطلاح166
4 ـ 5 ـ 3. شكل‌های تحقّق اذن168
4 ـ 5 ـ 4. ویژگی‌های اذن168
الف) یك طرفه بودن اذن169
ب) قابل رجوع بودن از اذن169
ج) قابلیت حق یا حكم بودن اذن170
4 ـ 5 ـ 5. رابطه اذن و ضمان170
1. اذن مقید به عدم ضمان170
2. اذن مقیّد به ضمان171
3. اذن مطلق171
4 ـ 5 ـ 6. لوازم اذن172
4 ـ 5 ـ 7. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری172
4 ـ 6. جایگاه ولی (پدر) در تصرّف خون بند ناف فرزند173
4 ـ 6 ـ 1. رعایت مصلحت173
4 ـ 6 ـ 1 ـ 1. ادلّه لزوم رعایت مصلحت173
الف) آیه قرآن، دلیل لزوم رعایت مصلحت173
ب) مقتضای اصل عدم ولایت175
4 ـ 6 ـ 2. اشتراط عدم مفسده175
4 ـ 6 ـ 3. مقتضای جعل ولایت176
مقتضای جمع بین روایات176
4 ـ 6 ـ 4. بررسی دیدگاه اشتراط عدم مفسده176
4 ـ 6 ـ 5. دیدگاه فقیهان عامه در اشتراط مصلحت طفل در تصرّفات ولی177
4 ـ 7. شرایط و حقوق درمان شده با خون بند ناف178
4 ـ 7 ـ 1. آگاهی و اطّلاع از عمل و هزینه‌ه179
4 ـ 7 ـ 2. اعلام رضایت180
4 ـ 7 ـ 3. اولویت‌بندی180
الف) ضرورت ذخیره‌سازی بیشتر خون بند ناف180
ب) اولویت‌بندی میان دریافت‌كنندگان181
در معرض تلف بودن بیمار181
امكان موفّق‌تر بودن درمان181
انتخاب بر اساس تقدّم زمانی182
راه‌حلّ اولویت‌بندی182
فصل پنجم: طرح فروع جدید183
5 ـ 1. طرح فروع185
5 ـ 1 ـ 1. پرسش‌های قابل طرح و استفتاء از مراجع تقلید185
5 ـ 2. پاسخ حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی187
5 ـ 3. پاسخ حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی194
5 ـ 4. پاسخ حضرت آیت‌الله العظمی گرامی201
پیوست213
پیوست یک: مراحل کاری در بانک خون بند ناف215
پیوست دو: پرسشنامه اطّلاعات پزشکی متقاضیان عضویت در بانک خون بند ناف216
پیوست سه: بخشی از استانداردهای ملّی خون بند ناف ایران با تأکید بر استانداردهای بین‌المللی (Net cord – FACT) (زمستان 1391)221
مقدّمه221
بخش آ: واژه‌شناسی، اختصارات و تعاریف222
واژه‌شناسی222
اختصارات222
تعاریف 000/3 223
بخش ب: استانداردهای عملکردی بانک خون بند ناف238
000/1ب) الزامات عمومی238
فهرست منابع242