تازه های نشر 99
تازه های نشر 99
تازه های نشر 99
تازه های نشر 99
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
فراخوانی مقاله و اولویت های پژوهشی
سخن موسس فقید
سخن موسس فقید
حجاب در قرآن کريم



حجاب در قرآن کريم

مباحث قرآنى و فقهىِ آيات مربوط به حجاب زنان و پاسخ برخی از شبهات

درس‌های استاد محقّق حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی








مقدمه معاونت پژوهش

الحمد لله المحتجب عن الأبصار بخفيّات الحجب المختلفات والمتجلّي لعباده الأخيار والذي عرفته القلوب بعين الاستبصار، حمداً يكشف به عنّا حجاب الجهل ويهدینا نحو إخلاص العمل، والصلاة والسلام علی أشرف بريّته سيّدنا ونبيّنا محمّد الصادق الوعد الأمين وأهل بيته الطيّبين الطاهرين المعصومين ولعنة الله علی أعدائهم أجمعين.

فرهنگ پوشش و حجاب ازجمله فرهنگ‌هایی است که در تمام جوامع بشری از گذشته‌های دور به شكل‌هاي گوناگون وجود داشته و دارد. تمامي ادیان آسمانی حجاب و پوشش زن را واجب و لازم شمرده و جامعه بشری را به آن ترغیب کرده‌اند؛ چراکه از سوی خداوند والا پوشش و حجاب به طور طبیعی در فطرت ايماني زنان به ودیعت نهاده شده است. در فرهنگ اسلامی نيز اين مسئله از نشانه‌های عفّت و حیا قلمداد شده و جزء مهم‌ترین موضوعات مرتبط با سیر و سلوک مسلمانان به ويژه زنان است.

اسلام با ظرافتي شايان توجه و با برخوردي اصولي، ضمن رفع مشكلات، زمينة رشد، پيشرفت و والايي زن را فراهم آورده و بدین وسیله منطق، ريزبيني و دورانديشي ويژه‌اي، نارسايي‌ها، ضعف‌ها و ناهنجاري‌هاي جامعه را اصلاح مي‌كند و با طرح برنامه‌هاي راه‌گشا و رساندن جامعه به قلّة سعادت و سلامت، زمينة حضور تك تك مردم به ويژه زنان را در صحنه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و سياسي فراهم مي‌آورد. حجاب در چنين جامعه‌اي پاسدار و نگاهبان پاكي، ارجمندي و عزت زن و تضمين‌كنندة آزادي و ارزش‌هاي انساني است و در واقع، نعمتي است از سوي خداي والا به زن تا ارزش و شكوه خود را با قرار گرفتن در هاله‌اي از عفاف حفظ كند.

حجاب از احكام ضروري اسلام و برگرفته از قرآن مجید است. خداي متعال در دو سورة احزاب و نور با عبارت‌هاي گوناگون به اين مهم پرداخته و به حجاب فرمان داده است؛ در آية 59 احزاب و 31 نور، گرچه ابلاغ تکلیف حجاب بر عهده رسول مكرّم اسلام(صلي‌الله عليه وآله) است، لکن اصل تکلیف متوجه همسران پیامبر و زنان مؤمنان می‌باشد؛ از اين آيات شريف استفاده مي‌شود كه:

1. پوشاندن تمام بدن زن جز مواردي كه در شريعت استثنا شده، واجب است.

2. زنان نبايد زیورهای خود را آشکار گردانند مگر آنچه که طبعاً از آن پیداست.

3. بر زنان لازم است از سخن گفتن با نامحرم با عشوه، شوخی و سخنان زننده پرهيز کنند.

بنابراين، الزام پوشش فقط براي حفظ پاكدامني زن و وسيله‌اي براي تعالي روح و سهولت در ايفاي مسئوليت‌هاي فردي و اجتماعي اوست. بي‌ترديد زن مسلمان براي آن كه در بُعد اجتماعي، حد اعلاي توفيق را به دست آورد و محيط مقدس كاري‌اش به هرزگي‌هاي شهواني آلوده نشود، بايد حجاب و عفّت را رعايت كند.

كتاب حاضر حاصل درس‌گفتارهاي استاد محقّق حضرت آيت الله حاج شيخ محمّدجواد فاضل لنكراني ـ دامت بركاته ـ در سال تحصيلي 1386ـ 1387 شمسي دربارة آيات پيرامون حجاب است كه با ژرف‌انديشي و مداقّة مجتهدانه، به بررسي زواياي فقهي، تفسيري و لغوي اين آيات پرداخته‌اند و تلاش شده است مراد و مقصود واقعي خداوند متعال به صورت مستدل و مستند استخراج گردد. هم‌چنين برخي از شبهات و اشكالات وارد بر حكم حجاب ضمن مباحث كتاب ذكر و پاسخ داده شده است.

اكنون كه به ياري خداوند والا، اثر حاضر آمادة عرضه به انديشه‌ورزان و پژوهشگران شده، ضمن دعاي خالصانه و خاضعانه براي تعجيل در فرج حضرت صاحب الزمان مهدي موعود(عج)، سپاس و ستايش به درگاه ايزد منّان و آرزوي علوّ درجات براي حضرت آيت‌الله العظمي حاج شيخ محمّد فاضل لنكراني(ره) مؤسس معظّم مركز فقهي ائمّة اطهار(عليهم‌السلام)، از تمامي عزيزاني كه در به ثمر رسيدن اين اثر، معاونت پژوهشي را ياري رساندند، به‌ويژه مدير ارجمند مركز حضرت حجت‌الاسلام والمسلمين حاج شيخ محمدرضا فاضل كاشاني ـ دامت افاضاته ـ تقدير و تشكر مي‌شود. اميد آن‌كه تلاش‌هاي علمي صورت‌گرفته زمينه‌ساز رشد وتعالي جامعة اسلامي و چراغي فراراه جويندگان طريق دانش و معرفت باشد.

سيدجوادحسيني‌خواه
معاون پژوهشي مركز فقهي ائمّة اطهار(عليهم‌السلام)
شهريور 1399ش / محرم الحرام 1422ق






فهرست مطالب

مقدمه معاونت پژوهش5
درآمـد: لزوم بحث از آيات حجاب17
دورنمايى كلّى از آيات حجاب21
الف) آيات حجاب در سورة احزاب22
ب) آيات حجاب در سورة نور25
بخش اوّل: آيات حجاب در سورة احزاب27
دورنمايى از آیات سورة احزاب29
فصل اوّل: آية 53 سوره احزاب33
نوشتار يكم: شأن نزول آيه35
شأن نزول آيه از ديدگاه اهل تسنّن35
شأن نزول آيه از ديدگاه شيعه40
نوشتار دوم: نكات فقهي و تفسيري آيه41
نكته‌اوّل: ممنوع بودن درخواست ابتدايي از همسران پیامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله)41
نكته دوم: موضوعیت یا طریقیت داشتن درخواست از وراء حجاب41
نكته سوّم: متوجّهان تکلیف43
نكته چهارم: عدم انحصار درخواست به داشتن حاجت44
نكته پنجم: بررسی اختصاص آیه به زنان پیامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله)45
دليل اوّل47
پاسخ دليل اوّل48
دليل دوّم51
پاسخ دليل دوم53
نكته ششم: قاعدة اشتراك در تكليف دليل عموميّت حكم55
نقد استدلال به قاعدة اشتراك در تكليف56
نكته هفتم: حکم تکلیفی زنان پيامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله) در آيه57
نكته هشتم: بررسی شمارش آیه از آیات حجاب59
فصل دوم: آية 55 سورة احزاب63
نوشتار يكم: ارتباط آية 55 با آية 5366
نوشتار دوم: مقصود از «نسائهنّ»68
نوشتار سوم: عدم اختصاص حكم آية 53 به مردان70
نوشتار چهارم: تغيير خطاب در آیة 5571
نوشتار پنجم: قرينه بودن «لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ» بر لزومى بودن تكليف73
فصل سوم: آية 59 سوره احزاب75
مفهوم اجمالى آيه77
نوشتار اوّل: رويكردهاى مختلف دربارة آيه79
1. اثبات اصل وجوب پوشش برای زنان79
2. تشخيص مقدار و ميزان پوشش79
3. عدم دلالت آيه بر وجوب پوشش80
نوشتار دوم: شأن نزول آيه81
1. شأن نزول ذكر شده در تفسير قمى81
2. شأن نزول ذكر شده در تفسير الدرّ المنثور85
3. شأن نزولى ديگر در كتاب‌هاي اهل تسنّن86
4. نقد شأن نزول مذكور در تفاسير اهل تسنّن87
نتيجه88
نوشتار سوم: بررسى و تحليل مفاد آيه90
بحث اوّل: صدر آيه90
نكتة يكم: مفهوم «أزواج»90
نكته دوم: مفهوم «يدنين عليهنّ»91
پرهیز از تفسیرهای ذوقی94
نتیجه96
نکته سوم: حق یا تکلیف بودن حجاب98
نکتة چهارم: مکلّف نبودن کافران به فروع102
نکتة پنجم: مفهوم «جلباب»102
الف) معناي جلباب در كتب لغت102
ب) جلباب در روايات110
ج) جلباب در كلام مفسّرين و آثار مربوط به حجاب112
د) متغیّر بودن مفهوم «جلباب» به حسب زمان116
ديدگاه برگزيده در معنا و مصداق «جلباب»117
بحث دوّم: تفسیر و توضیح (ذَلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ)124
الف) علّت یا حکمت بودن (ذَلِكَ أدْنَى أنْ يُعْرَفْنَ)126
منشأ ظهور علّت يا حكمت127
ب) موضوعیت داشتن چادر131
ج) رنگ جلباب (چادر)133
بحث سوم: امر به «قُلْ» در آيه133
نوشتار چهارم: دخالت حاکم اسلامی در حجاب افراد جامعه134
الف) ادلّة لزوم دخالت حكومت135
دليل اوّل: آيات قرآن كريم135
دليل دوم: ادلّة وجوب امر به معروف و نهي از منكر138
ب) مبنا و چگونگي ورود عملي حكومت142
ج) پیگیری، آگاه سازی و اجرای حجاب از وظايف حکومت اسلامی147
بخش دوم: آيات حجاب در سورة نور149
فصل اوّل: آية 30 سوره نور151
نوشتار اوّل: معنای واژة «غضّ»153
الف) معناي غضّ در کتاب‌های لغت153
1. جمهرة اللغة153
2. تهذیب اللغة154
3. صحاح اللغة154
4. معجم مقاییس اللغة155
5. لسان العرب156
6. مصباح المنیر157
7. مجمع البحرین157
8. مفردات راغب158
نتیجة بحث لغوی159
ب) معنای غضّ در کتاب‌های تفسیر159
نوشتار دوم: بررسی تفسیری آیه161
نوشتار سوم: شأن نزول آيه162
نوشتار چهارم: بررسی فقهی آیه165
الف) متعلَّق غضّ بصر165
ب) دیدگاه‌ فقه167
دیدگاه اوّل: حرمت نظر به نامحرم به طور مطلق167
اشکالات دیدگاه اوّل168
دیدگاه دوم: عدم دلالت آیه بر حرمت نظر169
سخن محقّق خوئي(ره)169
نقد سخن محقّق خوئي(ره)173
ج) بررسي روايات رسیده در باب متعلّق حکم177
1. روايت زبيري از امام صادق(عليه‌السلام)177
2. روايت نعماني از امام صادق(عليه‌السلام)180
فصل دوم: آية 31 سوره نور185
بررسي اجمالی آيه187
نوشتار اوّل: مصادیق زینت در روايات190
نوشتار دوم: احتمالات مفسّران دربارة زینت194
1. بررسی و نقد احتمال دوم (مواضع الزينة)195
2. بررسي و نقد احتمال سوم (المرأة کلّها زينة)196
3. نقد آیت الله فاضل لنکرانی(قدس‌سرّه) بر احتمال دوم202
4. دیدگاه علاّمه طباطبایی(قدس‌سرّه) و نقد آن205
5. دیدگاه صاحب تفسیر کنز الدقائق206
6. دیدگاه اهل تسنّن در بارة زینت ظاهر207
ديدگاه و نظر صحیح در‌بارة زینت208
نوشتار سوم: معاني «ما ظهر منها»210
1. ديدگاه اهل تسنّن212
2. دیدگاه مفسّران شیعه213
نوشتار چهارم: برداشت‌های فقهي آیه215
1. دیدگاه محقّق خوئي‌(ره)215
2. ديدگاه صاحب إسداء الرغاب222
3. دیدگاه اهل تسنّن224
4. دیدگاه علاّمه شعرانی(قدس‌سرّه)228
نقد ديدگاه شعرانی(ره)230
احتمال دوم در کلام شعرانی(قدس‌سرّه)232
5. ديدگاه برخی نویسندگان و نقد آن232
نوشتار پنجم: بررسى روايات237
روایت اوّل، روايت علي‌بن‌جعفر237
روایت دوم، صحيحة فضيل240
دیدگاه فقها دربارة صحیحة فضیل242
روایت سوم، مرسلة مروك274
روایت چهارم، روايت جابربن‌عبدالله انصاري274
6. دیدگاه فاضل نراقی(ره) دربارة وجه و کفّین277
نوشتار ششم: معنای (وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ)290
فهرست آیات292
فهرست روایات298
فهرست اعلام301
فهرست کتاب‌ها308
فهرست منابع312